Laptop'a Su Döküldü:
Ne Yapmalı, Ne Yapmamalı?

İlk beş dakika: sırasıyla yapılacaklar

Sıvı temasında sonucu belirleyen şey ilk dakikalardır. Sıra önemlidir; en zararlı şey ıslak bir devreden akım geçmesi olduğu için her adım önce elektriği kesmeye odaklanır:

• 1. Hemen kapatın. Düzgün kapanmayı beklemeyin; güç düğmesine cihaz tamamen kapanana kadar basılı tutun. Açık dosyaları kaydetmeye çalışırken geçen saniyeler, sıvının anakarta ulaştığı saniyelerdir. Kapalı cihazda sıvı yalnızca korozyon yapar; açık cihazda kısa devre yaparak parçayı o anda yakar.
• 2. Adaptörü çekin, çıkarılabilir batarya varsa çıkarın. Bataryası mandalla çıkan eski modellerde bataryayı hemen alın. Dahili bataryalı modellerde alt kapağı sökmeye çalışmayın; bunu servis yapar, ama bu modellerde cihaz kapalıyken bile anakartın bazı hatlarında gerilim kaldığı için servise ulaşma süresi daha da önem kazanır.
• 3. Takılı her şeyi çıkarın. USB bellek, harici disk, hafıza kartı, kulaklık, harici monitör kablosu. Hem bunları hem portları korumak için.
• 4. Ters çevirip açık şekilde bekletin. Ekranı açık bırakıp cihazı kurulu bir havlu üzerine klavyesi aşağı bakacak biçimde, çadır gibi koyun. Amaç sıvının girdiği yoldan geri akmasıdır; cihazı düz kapatırsanız sıvı klavye membranının altından anakarta doğru yayılır.
• 5. Dış yüzeyi silin, tuşları sökmeyin. Emici bir bezle klavye ve avuç dayama yüzeyini kurulayın. Tuş kapaklarını çıkarmaya çalışmak, özellikle ince klavyelerde mekanizmayı kırar.
• 6. Not alın. Ne döküldü, yaklaşık ne kadar, klavyenin neresine, cihaz o sırada açık mıydı, kapatana kadar ne kadar geçti. Bu bilgiler serviste sökümü ve aramayı doğru yere yönlendirir.

Bu altı adımın ardından yapılacak tek şey cihazı kapalı tutup servise ulaştırmaktır. Arada "bir açıp bakayım" isteğine direnmek, bu yazının en önemli cümlesidir.

Yapılmaması gerekenler

Serviste gördüğümüz en pahalı hasarlar sıvının kendisinden değil, sonrasında iyi niyetle yapılan müdahalelerden kaynaklanıyor:

Ne döküldü: sıvının cinsi neden bu kadar önemli?

Elektronik için asıl tehlike suyun kendisi değil, içinde taşıdığı şeydir. Su buharlaşınca geriye ne kaldığı, hasarın seyrini belirler:

• Su. En az zararlı sıvıdır; hızlı müdahaleyle çoğu zaman temizlikle atlatılır. Musluk suyu buharlaşınca mineral kalıntısı bırakır, bu yüzden "sadece suydu" bile temizlik gerektirir. Saf su bile değil, içindeki mineral iletkendir.
• Çay, kahve. Şeker ve süt içeriyorsa kurudukça yapışkan, iletken bir film oluşturur; klavye membranını birbirine yapıştırır, konnektör ayaklarında korozyonu hızlandırır. Şekersiz çay ve sade kahve suya daha yakın davranır, ama asit içeriği yine de kalıntı bırakır.
• Kola, meyve suyu, enerji içeceği. Hem şekerli hem asitlidir; serviste en agresif grubu bunlar oluşturur. Kurudukça sertleşen kalıntı, temizlenmeden bırakılırsa haftalar içinde yolları ve küçük bileşenleri yer.
• Süt, çorba, yağlı sıvılar. Yağ ve protein kurudukça kalın bir tabaka bırakır; ultrasonik temizlik gerektirir, sıradan silme işe yaramaz.
• Alkollü içecekler. Risk şeker içeriğine bağlıdır; bira ve kokteyller şekerli gruba, sek içkiler suya daha yakın davranır.

Kısa kural: şekerli ya da sütlü her sıvı, miktarı ne olursa olsun, servis gerektirir. Su için de doğru olan bu, ama şekerli sıvıda gecikmenin bedeli çok daha hızlı büyür.

Nereye döküldü: klavye, dokunmatik yüzey, kenarlar

Dizüstü bilgisayarda klavye anakartın hemen üstünde durur; bu yüzden klavyeye dökülen sıvı, klavye membranından geçip doğrudan anakartın üzerine iner. Sıvının girdiği yere göre ilk etkilenen parçalar şunlardır:

• Klavyenin ortası ve üst sırası. Klavye membranı, klavye konnektörü, anakartın üst kısmı. İlk belirti basmayan ya da kendi kendine basan tuşlardır. İnce modellerde klavye üst kasaya perçinli olduğu için değişim üst kasayla birlikte yapılır.
• Avuç dayama ve dokunmatik yüzey. Dokunmatik yüzey kablosu ve altındaki batarya. Zıplayan ya da tepki vermeyen imleç, şişme belirtisi gösteren batarya.
• Sağ ya da sol kenar. USB girişleri, şarj soketi ve şarj devresi. Tanınmayan USB aygıtı, algılanmayan adaptör; haftalar sonra ortaya çıkan şarj sorunları için laptop şarj olmuyor rehberi aynı tabloyu diğer sebeplerden ayırır.
• Menteşe hattı ve ekran. Ekran kablosu, kamera, kablosuz ağ antenleri. Titreyen görüntü, çalışmayan kamera, düşen Wi-Fi.
• Alt yüzey. Masadaki su birikintisinin üstüne konan cihazda sıvı hava deliklerinden fan ve anakartın alt yüzüne girer; dıştan hiçbir iz görünmediği için en geç fark edilen senaryodur.

"Kurudu, çalışıyor" tuzağı: haftalar sonra çıkan belirtiler

Sıvı temasının en yanıltıcı yanı şudur: cihaz bir iki gün sonra açılır, çalışır ve sorun bitmiş görünür. Oysa buharlaşan su geride mineral, şeker ya da süt kalıntısı bırakmıştır. Bu kalıntı havadaki nemi çeker, iletken hâle gelir ve anakart üzerindeki bakır yollar ile konnektör ayaklarında elektrokimyasal korozyonu başlatır. Dahili bataryalı modellerde cihaz kapalıyken bile bazı hatlarda gerilim bulunduğundan bu süreç kesintisiz sürer; sökümde yeşil ya da kararmış lekeler olarak görülen şey budur.

Belirtiler günler ya da haftalar sonra, çoğu zaman sıvıyla ilişkilendirilmeden gelir:

Bu belirtilerden herhangi biri, cihazın geçmişinde sıvı temasıyla birleştiğinde teşhis kısalır; servise gelirken sıvı olayını mutlaka söyleyin, aradan aylar geçmiş olsa bile.

Serviste ne yapılır?

Sıvı temasında onarım, parça değiştirmekten önce temizliktir. İzlediğimiz sıra şu şekildedir:

• Söküm ve iz sürme. Cihaz tamamen sökülür, batarya bağlantısı kesilir. Sıvının izlediği yol klavye altından anakarta, oradan konnektörlere doğru büyüteç ve mikroskop altında haritalanır; kalıntı ve korozyon lekeleri sıvının nereye kadar ulaştığını gösterir.
• Temizlik. Anakart ve etkilenen kartlar ultrasonik banyoda uygun çözeltiyle temizlenir, kalıntı ve korozyon giderilir, ardından kurutulur. Klavye membranı şekerli sıvıda genellikle kurtarılamaz, sudan etkilenmişse temizlenip denenir.
• İnceleme ve bileşen değişimi. Temizlik sonrası anakart mikroskop altında incelenir; korozyonun aşındırdığı küçük dirençler, sigortalar, konnektör pinleri ve kısa devre yapmış parçalar mikro lehimleme ile değiştirilir. Çoğu durumda anakart değişimi gerekmez; kapsamı notebook anakart tamiri sayfasında anlattık.
• Test. Cihaz batarya, şarj, klavye, dokunmatik yüzey, portlar, ekran ve ses dahil tüm işlevleriyle test edilir; sıvı temasında yalnızca "açıldı" yeterli sayılmaz, çünkü belirtiler parça parça gelir.

Zamanlama sonucu belirler: sıvı temasından sonra kapalı tutulup kısa sürede gelen cihazda iş çoğu zaman söküm ve temizlikle biter; "kurudu, çalışıyor" diye haftalar sonra belirtiyle gelen cihazda ise korozyonun yediği parçaların değişmesi gerekir. MacBook tarafında izlediğimiz yolu ayrıca MacBook su hasarı onarımı sayfasında bulabilirsiniz; klavyenin üst kasa ve bataryayla bütünleşik olduğu bu modellerde klavye değişimi daha kapsamlı bir işlemdir ve onarım tamamlanana kadar harici bir klavye geçici çözüm olur.

Garanti ve veri: iki sık soru

Garanti. Üretici garantileri sıvı temasını kullanıcı kaynaklı hasar sayar ve genellikle kapsam dışında bırakır. Cihazların içinde sıvıyla temas edince renk değiştiren küçük göstergeler bulunur ve yetkili servis bunlara bakar; temas gizlenemez. Garanti dışında kalan cihazda seçenek bağımsız serviste temizlik ve bileşen onarımıdır; bu yol anakart değişiminden çok daha ekonomik olduğu için cihazların büyük bölümü bu şekilde geri kazanılır.

Veri. Sıvı çoğu zaman klavyeyi, dokunmatik yüzeyi ve anakartın üst tarafını etkiler; veriler ise takılabilir SSD ya da diskte durur ve sıvı oraya ulaşmadıysa sağlamdır. Cihaz açılmıyorsa disk sökülüp başka bir bilgisayarda okunur; bu yüzden onarımdan önce ilk iş her zaman yedek almaktır. Depolamanın anakarta lehimli olduğu modellerde, yeni MacBook'larda ve bazı ince Windows dizüstülerde, veri anakart çalışmadan okunamaz; o zaman onarımın ilk hedefi cihazı verinin kopyalanacağı kadar ayağa kaldırmak olur. Veri kaybı yaşandığında yapılması ve yapılmaması gerekenleri veri kurtarma rehberinde topladık.

Kısa liste: sıvı döküldüğü an

• 1. Güç düğmesine basılı tutup kapatın. Kaydetmeyi beklemeyin.
• 2. Adaptörü çekin, çıkarılabilir bataryayı çıkarın.
• 3. Takılı aygıtları çıkarın.
• 4. Havlu üstünde, klavye aşağı, çadır gibi ters çevirin.
• 5. Dış yüzeyi silin; tuş sökmeyin, sallamayın, ısıtmayın.
• 6. Açmayı, şarja takmayı denemeyin.
• 7. Ne döküldüğünü ve ne zaman olduğunu not edin, cihazı kapalı hâlde servise getirin.

Servise getirmeden önce

Cihazı kapalı hâlde, mümkünse ters çevrildiği konumda ve adaptörüyle birlikte getirin. Şu bilgileri not edin: ne döküldü ve yaklaşık ne kadar, klavyenin neresine geldi, cihaz o sırada açık mıydı, kapatana kadar ne kadar zaman geçti, sonrasında açmayı ya da şarj etmeyi denediniz mi, belirti varsa hangileri. Aradan haftalar geçtiyse ve belirtiyle geliyorsanız sıvı olayını yine de söyleyin; teşhisi en çok kısaltan bilgi budur.

Altunakar Bilgisayar olarak Ankara Çankaya'daki servisimizde sıvı teması olan dizüstü bilgisayarlarda önce sökümü ve temizliği yapıyor, anakartı mikroskop altında inceledikten sonra hangi parçaların değişmesi gerektiğini sizinle paylaşıyoruz. Veri öncelikli çalışıyor, disk sökülebiliyorsa onarım öncesinde yedeğinizi alıyoruz.