Bilgisayar Donuyor ve Kilitleniyor:
Sebep Nasıl Bulunur?

Önce hangi tabloda olduğunuzu netleştirin

Donma, yavaşlama ve mavi ekran birbirine benzer görünse de farklı teşhis yollarına çıkar. Yanlış tabloda arama yapmak en çok zaman kaybettiren hatadır. Aşağıdaki dört tanımdan hangisi sizinkine uyuyor, ona bakın:

Son üçü için bu blogda ayrı rehberler var; yazının sonundaki ilgili rehberler bölümünden ulaşabilirsiniz. Tablonuz donmaysa aşağıdan devam edin.

Tam donma mı, kısmi donma mı? Bu ayrım sebebi yarıya indirir

Makine kilitlendiğinde, kapatmadan önce üç şeyi hızlıca deneyin. Aldığınız sonuç, aramayı nereden başlatacağınızı belirler:

• Fare imleci hareket ediyor mu? İmleç hareket ediyorsa çekirdek sistem hâlâ çalışıyor demektir; kilitlenen şey büyük ihtimalle bir uygulama, ekran sürücüsü ya da diskten yanıt bekleyen bir işlemdir.
• Caps Lock ışığı yanıp sönüyor mu? Klavyedeki Caps Lock tuşuna bastığınızda ışık tepki veriyorsa sistem tamamen ölmemiştir. Işık hiç tepki vermiyorsa donma tam donmadır ve donanım tarafı çok daha olası hâle gelir.
• Ctrl + Shift + Esc açılıyor mu? Görev Yöneticisi açılabiliyorsa sorunu tek bir işleme kadar daraltma şansınız var; hangi uygulamanın "Yanıt vermiyor" durumunda olduğunu orada görürsünüz.

Üçünde de yanıt alamıyorsanız yazılım tarafına harcanacak zamanı kısaltın ve doğrudan bellek, depolama, ısı ve güç başlıklarına geçin.

Donma ne zaman oluyor? Zamanlama parmak izi gibidir

Donmanın hangi anda tekrarladığı, sebebini tahmin etmenin en güçlü ipucudur. Serviste ilk sorulan soru budur:

• Açılıştan hemen sonra, birkaç dakika içinde. Genellikle açılışta yüklenen bir sürücü ya da arka planda başlayan bir yazılım; bellek kararsızlığı da bu tabloda görülür.
• Yalnızca yük altında; oyun, video işleme, büyük kopyalama. Isı, güç kaynağının yetersiz kalması ya da ekran kartı tarafı öne çıkar.
• Makine boştayken, kullanılmadığı sırada. Enerji tasarrufu ayarları, uyku moduna geçiş ve disk uyandırma sorunları sık sebeptir.
• Belirli bir dosyaya ya da klasöre girildiğinde. Depolama tarafında okunamayan bir bölge işaret eder; bu tablo ciddiye alınmalı, önce yedek alınmalıdır.
• Rastgele, hiçbir örüntü yok. En zor tablo. Bu durumda eleme sırası aşağıdaki başlıklarla yürütülür.

Bir hafta boyunca donma zamanlarını ve o sırada ne yaptığınızı not etmek, tek başına birçok testten daha çok bilgi verir.

Depolama: donmanın en sık sebebi

Servise donma şikâyetiyle gelen makinelerde ilk bakılan yer depolamadır, çünkü diskin yanıt veremediği her an sistem beklemeye girer ve bu bekleme dışarıdan tam olarak donma gibi görünür. Sırayla şunlara bakın:

• Diskin sağlık durumu (SMART). Yeniden atanan sektör sayısı, bekleyen sektörler ve okuma hatası oranı gibi değerler artıyorsa disk yorulmuş demektir. Bu değerler bir ölçüm sonucudur, tahmin değil; artış varsa diskin değişimi gündemdedir.
• Doluluk oranı. Özellikle SSD'lerde diskin neredeyse tamamen dolması yazma performansını çökertir ve takılmalara yol açar. Sistem diskinde rahat bir boş alan bırakmak, hiçbir parça değiştirmeden birçok donmayı bitirir.
• Kablo ve bağlantı. Masaüstü makinelerde SATA kablosunun ya da güç konektörünün gevşemesi, kasa taşındıktan sonra ortaya çıkan klasik bir donma sebebidir. Kabloyu iki uçtan da çıkarıp yeniden takın; mümkünse başka bir kabloyla deneyin.
• Eski bir mekanik diskin ses vermesi. Düzenli tıklama ya da tekrar eden dönme-durma sesi duyuyorsanız test yapmadan önce veriyi yedekleyin. Bu sesle birlikte gelen donmalarda her açılış riski artırır.

Mekanik diskten SSD'ye geçmiş bir sistemde donmalar sürüyorsa sorun disk değil, büyük ihtimalle aşağıdaki başlıklardan biridir.

Bellek: sessiz ama sık çıkan sebep

Bellek kararsızlığı çoğu zaman mavi ekran verir, ama her zaman değil; hatalı bir modül makineyi hata kodu bırakmadan da kilitleyebilir. Bellek tarafını sınamak için:

• Windows Bellek Tanılama'yı çalıştırın. Başlat menüsüne "Windows Bellek Tanılama" yazıp aracı başlatın; makine yeniden başlar ve belleği tarar. Hata bulunması sonucu kesinleştirir, bulunmaması ise belleği tamamen aklamaz.
• Modülleri tek tek deneyin. Birden fazla modül varsa yalnız birini takılı bırakıp makineyi kullanın, sonra diğeriyle tekrarlayın. Donma yalnız bir modülde çıkıyorsa sebep bulunmuş demektir.
• Yuvaları değiştirin. Aynı modül farklı yuvada sorunsuz çalışıyorsa arıza modülde değil, yuvada ya da temasta olabilir.
• Hız profilini varsayılana döndürün. Bellek anakartın desteklediğinden yüksek bir profille çalışıyorsa kararsızlık normaldir. Profili kapatıp varsayılan hızda denemek, donanımı suçlamadan önce yapılacak en hızlı testtir.

Bellek yükseltmesi düşünüyorsanız, modül seçiminde uyumluluğun nasıl kontrol edildiğini anlatan RAM yükseltme rehberimiz işinizi kolaylaştırır.

Isı ve güç: yük altında donuyorsa buraya bakın

Donma yalnızca makine zorlandığında ortaya çıkıyorsa şüphe ısıya ve güce kayar. İkisi de kolay ölçülür:

Isınma tarafını derinleştirmek isterseniz iç temizlik ve toz rehberine, güç kaynağı seçimini karşılaştırmak isterseniz güç kaynağı seçimi yazısına bakabilirsiniz.

Sürücüler ve dış cihazlar

Donmaların bir bölümü hiç donanım arızası olmadan, yalnızca yazılım katmanında çözülür:

• Ekran kartı sürücüsü. Görüntünün bir an siyah olup geri gelmesi ya da tam bu sırada kilitlenme, ekran kartı sürücüsüne işaret eder. Sürücüyü üreticinin sitesinden temiz kurulumla yenileyin; yeni sürüm sorun çıkarıyorsa bir önceki kararlı sürüme dönmek geçerli bir çözümdür.
• Yeni takılan bir cihaz. Donmalar bir yazıcı, harici disk, kamera ya da USB çoklayıcı taktıktan sonra başladıysa cihazı çıkarıp bir süre kullanın. Kusurlu bir USB cihazı tüm veri yolunu kilitleyebilir; bu tabloya USB cihazı tanınmıyor yazısında da değindik.
• Depolama sürücüsü ve yonga seti güncellemeleri. Özellikle NVMe diskli sistemlerde eksik ya da hatalı sürücü, disk erişiminde takılmalara ve donmaya yol açar.
• Olay Görüntüleyici kaydı. Başlat menüsüne "Olay Görüntüleyici" yazın, Windows Günlükleri altındaki Sistem bölümünde donma saatine denk gelen kırmızı hata satırlarına bakın. Donma iz bırakmasa bile öncesindeki uyarılar çoğu zaman yönü gösterir.

Zararlı yazılım ve arka plan yükü

Donmanın her zaman donanım sebebi olması gerekmez. Arka planda sürekli çalışan bir zararlı yazılım, hem işlemciyi hem diski sürekli meşgul ederek sistemi yanıt veremez hâle getirebilir. Görev Yöneticisi'nde makine boştayken bile yüksek disk ya da işlemci kullanımı görüyorsanız bu ihtimali eleyin; nasıl temizleneceğini virüs temizleme rehberinde adım adım anlattık. Aynı şekilde açılışta kendiliğinden başlayan programların birikmesi de sistemi ilk dakikalarda kilitlenmeye yakın bir yüke sokabilir.

Eleme sırası: hangi testi önce yapmalı?

Zamanı boşa harcamamak için sırayı şu şekilde kurun. Her adımdan sonra makineyi normal kullanıp donmanın tekrar edip etmediğine bakın; aynı anda birden çok değişiklik yaparsanız hangisinin işe yaradığını bilemezsiniz:

• 1. Ölçün. Donmanın tam mı kısmi mi olduğunu ve ne zaman tekrarladığını yazın.
• 2. Yedek alın. Depolama şüphesi varsa test etmeden önce verinizi kopyalayın. Yedeksiz yapılan disk testleri veri kaybını hızlandırabilir.
• 3. Dış cihazları çıkarın. Klavye ve fare dışındaki her şeyi sökün, birkaç gün öyle kullanın.
• 4. Sürücüleri yenileyin. Önce ekran kartı, sonra yonga seti ve depolama sürücüsü.
• 5. Belleği sınayın. Windows Bellek Tanılama, ardından modülleri tek tek deneme.
• 6. Diski kontrol edin. SMART değerleri, boş alan ve bağlantı kabloları.
• 7. Isı ve tozu ele alın. İç temizlik ve gerekiyorsa termal macun yenilemesi.

Servise ne zaman getirmeli?

Aşağıdaki durumlarda evde deneme yapmayı sürdürmek çoğu zaman süre ve veri kaybettirir:

• Diskten düzenli tıklama ya da tekrar eden dönme sesi geliyorsa. Bu tabloda her açılış denemesi riski artırır; makineyi kapalı getirmek en doğrusudur.
• Donma yalnızca Windows'ta değil, açılış ekranında ya da BIOS içinde de oluyorsa. Bu, sorunun işletim sisteminin dışında olduğunu gösterir.
• Bellek testi hata veriyorsa ve modül değişimiyle sonuç alınamıyorsa. Anakart tarafındaki bellek yuvası ya da yonga seti devreleri gündeme gelir.
• Makine sıvı temasından, düşmeden ya da elektrik dalgalanmasından sonra donmaya başladıysa. Bu durumlarda sorun tek bir parçada kalmayabilir.
• Donmalar sıklaşarak ilerliyorsa. Haftada birden güne birkaç keze çıkan bir tablo, kararsızlığın büyüdüğünü gösterir.

Altunakar Bilgisayar olarak Ankara Çankaya'daki servisimizde donma şikâyetiyle gelen makinelerde önce bellek ve depolama tarafını ölçüyor, sonucu parça değiştirmeden önce sizinle paylaşıyoruz. Cihazınızı getirmeden önce yukarıdaki notları hazırlarsanız teşhis süresi belirgin biçimde kısalır.